Sơn Địa Bác là quẻ số 23 trong 64 quẻ Kinh Dịch, gồm quẻ Cấn (Núi) ở trên và quẻ Khôn (Đất) ở dưới. Năm hào âm đã đẩy lên, chỉ còn một hào dương trên đỉnh, như ngọn núi bị bào mòn sát xuống mặt đất. Bác là thời bóc lở: cái tốt bị gặm dần từ dưới lên, nên lo giữ gốc hơn là tiến.
Ý nghĩa quẻ Sơn Địa Bác
Thoán từ: 剝：不利。有攸往。 (Bác: Bất lợi hữu du vãng.) Thời bóc lở: có đi tới đâu cũng không lợi.
Đại tượng: 山附地上，剝；上以厚下，安宅。 (Sơn phụ địa thượng, Bác; thượng dĩ hậu hạ, an trạch.) Núi tựa sát trên mặt đất là quẻ Bác. Người ở trên theo đó mà vun dày cho người dưới, để chỗ ở được yên.
Thoán từ chỉ có một câu: có đi tới đâu cũng không lợi. Thoán truyện giải thích là cái mềm đang làm biến đổi cái cứng (柔變剛也), kẻ tiểu nhân đang lớn. Nhưng Thoán truyện cũng chỉ cách sống: "thuận nhi chỉ chi" (順而止之), thuận theo mà dừng lại. Quẻ dưới Khôn là thuận, quẻ trên Cấn là dừng; trong thời Bác, người khôn không chống thế, cũng không chạy theo nó.
Sáu hào kể chuyện một cái giường bị gặm. Hào 1 gặm chân giường, hào 2 gặm lên thành giường, hào 4 gặm tới da người nằm. Người xưa tả sự suy như thế: nó không đến một lần, nó đi từ chỗ khuất lên chỗ mình nằm. Ai từng thấy một công ty đi xuống đều nhận ra thứ tự này: kỷ luật nhỏ lỏng trước, người giỏi rời đi sau, cuối cùng mới đến tiền.
Đại tượng lại nói với người đang ở trên: "thượng dĩ hậu hạ, an trạch", người trên vun dày cho người dưới thì nhà mới yên. Núi muốn khỏi lở thì đất dưới chân phải dày. Trong mười hai quẻ tiêu tức (mười hai quẻ ứng với mười hai tháng theo nhịp âm dương), Bác ứng với tháng Chín âm lịch, lúc cây trút lá. Sang tháng Mười là quẻ Khôn thuần âm, rồi tháng Mười Một là Địa Lôi Phục, khi một hào dương mọc lại ở đáy.
Đọc kỹ thì Bác không kết bằng chữ "hung". Hào trên cùng, hào dương còn sót, là "thạc quả bất thực": quả lớn còn trên cây, không bị ăn. Quả ấy rơi xuống thành hạt, và hạt thành mầm. Thoán truyện gọi đây là lẽ "tiêu tức doanh hư", vơi rồi đầy, mất rồi được, đường đi của trời (君子尚消息盈虛，天行也), một ý mà người mới học Kinh Dịch nên nhớ khi gặp quẻ xấu.
Sáu hào của quẻ Sơn Địa Bác
Đọc từ dưới lên: hào Sơ ở dưới cùng, hào Thượng trên cùng. Cửu là hào dương, Lục là hào âm.
-
Sơ Lục · 剝牀以足，蔑貞凶。 (Bác sàng dĩ túc, miệt trinh hung.) Bóc giường từ chân giường, làm hỏng lẽ chính, xấu. Khi hào này động: Chỗ mục bắt đầu ở nơi ít ai nhìn: một quy trình, một khoản chi nhỏ, giấc ngủ; vá ngay khi nó còn nhỏ.
-
Lục Nhị · 剝牀以辨，蔑貞凶。 (Bác sàng dĩ biện, miệt trinh hung.) Bóc giường lên tới thành giường, làm hỏng lẽ chính, xấu. Khi hào này động: Chỗ hỏng đã lên tới khung đỡ và người cùng phe bắt đầu rời đi; đừng chống một mình, tìm chỗ dựa và giảm bớt việc.
-
Lục Tam · 剝之，无咎。 (Bác chi, vô cữu.) Ở giữa thời bóc lở mà tách khỏi bọn mình, không lỗi. Khi hào này động: Xung quanh đang buông nguyên tắc, bạn tách khỏi số đông để đứng về phía người tử tế; mất lòng vài người nhưng không sai.
-
Lục Tứ · 剝牀以膚，凶。 (Bác sàng dĩ phu, hung.) Bóc giường đến tận da thịt người nằm, xấu. Khi hào này động: Thiệt hại đã chạm vào chính bạn, tiền thật hoặc sức thật; dừng ngay mọi khoản chi và cam kết mới.
-
Lục Ngũ · 貫魚，以宮人寵，无不利。 (Quán ngư, dĩ cung nhân sủng, vô bất lợi.) Xâu cá thành chuỗi, dẫn cả hàng cung nhân đến nhận ân sủng, không gì không lợi. Khi hào này động: Bạn đứng đầu một nhóm đang yếu; xếp mọi người theo thứ tự, dẫn họ về phía người vững hơn thì cả nhóm được che chở.
-
Thượng Cửu · 碩果不食，君子得輿，小人剝廬。 (Thạc quả bất thực, quân tử đắc dư, tiểu nhân bác lư.) Quả lớn còn lại không bị ăn; người quân tử được xe, kẻ tiểu nhân thì dỡ cả mái nhà. Khi hào này động: Còn lại một hạt giống cuối cùng; giữ nó, đừng tiêu, vì cái mới sẽ mọc lại từ đây.
Gặp quẻ Sơn Địa Bác khi hỏi về…
Công việc
Nơi làm đang có dấu hiệu suy: người giỏi xin nghỉ, quy trình bị phá, luật đổi liên tục. Quẻ khuyên chưa nên xin thăng chức hay mở dự án mới, mà lo giữ phần việc của mình cho sạch và giữ quan hệ với người tử tế. Hào 3 động là trường hợp riêng: bạn tách khỏi phe đang sai, mất lòng vài người nhưng không lỗi.
Tình cảm
Mối quan hệ đang mòn vì những chuyện nhỏ không ai sửa: tin nhắn trả lời muộn, lời hứa bỏ ngỏ, ngày kỷ niệm quên. Hào động cho biết đã mòn tới đâu: hào 1, hào 2 còn ở chân giường, hào 4 đã chạm vào người. Lúc này hợp để vun lại bằng việc nhỏ mỗi ngày hơn là bàn chuyện lớn như cưới hay chia tay.
Tiền bạc, làm ăn
Không phải thời đầu tư mới, mở rộng hay cho vay. Cắt các khoản rò rỉ, giữ tiền mặt, như "thạc quả" được để dành không ăn. Hào 5 khuyên xếp hàng đi cùng người vững hơn: gom về một nơi đáng tin hơn là tự xoay một mình.
Chờ một kết quả
Thường chậm hoặc không như ý, nhất là khi hào 1, 2 hay 4 động. Hào 6 động thì đáy đã chạm: kết quả lần này chưa đẹp, nhưng cái mầm cho lượt sau đã có.
Ví dụ
Quẻ dưới đây lập trên app Mệnh Guru ngày 8/11/2026, tức tháng Hợi. Câu hỏi: "Công ty đang cắt giảm nhân sự. Mình có nên chủ động tìm việc mới ngay không?", chủ đề Công danh. Quẻ ra Sơn Địa Bác, hào 6 động, biến sang Thuần Khôn.
Câu hỏi về công việc nên app, theo cách luận Lục Hào, lấy hào Quan Quỷ làm Dụng Thần: hào 2, chi Tỵ, hành Hỏa. Tháng Hợi thuộc Thủy, khắc Hỏa, nên Dụng Thần ở thế tử, rất yếu, khớp với cảnh công ty đang cắt giảm. Hào Thế, tức bạn, là hào 5 Tử Tôn Tý Thủy, vượng: bản thân còn sức, nhưng Thế khắc Ứng, mà hào Ứng lại chính là hào Dụng Thần, nên bạn và công việc đang ở thế giằng co. App vì vậy khuyên thận trọng: cơ hội bên ngoài chưa rõ, rời đi lúc này dễ là bước hụt.
Hào động là hào 6, Thê Tài Dần Mộc. Mộc vốn sinh Hỏa, như một nguồn đỡ cho Dụng Thần, nhưng hào này hóa Dậu Kim quay lại khắc chính nó (hồi đầu khắc): có sự trợ giúp, mà bị cắt ngang. Hào từ của hào 6 là "quả lớn còn lại không bị ăn; người quân tử được xe, kẻ tiểu nhân thì dỡ cả mái nhà". Hai lớp đọc gặp nhau ở chữ "giữ": vị trí hiện tại và tay nghề là quả lớn cuối cùng, đừng ăn mất nó bằng một cú nhảy vội.
Lời khuyên của app rất cụ thể: làm tốt việc đang được giao, cập nhật kỹ năng, mở rộng quan hệ nghề nghiệp một cách lặng lẽ. Để dành tiền dự phòng cho vài tháng tới, và chỉ nộp hồ sơ khi đã nhắm được một vị trí rõ ràng. Quẻ biến Thuần Khôn cũng là quẻ ứng với chính tháng Hợi trong mười hai quẻ tiêu tức: thời thuần âm, hợp để chịu đựng và chuẩn bị, chưa hợp để xông ra.
Quẻ không bảo "đừng tìm việc", nó bảo tìm trong im lặng và đừng buông chỗ đang có trước. Bạn có thể gieo quẻ cho câu hỏi của mình khi đã có một lời mời cụ thể để so.