Sơn Trạch Tổn là quẻ số 41 trong 64 quẻ Kinh Dịch, quẻ Cấn (Núi) ở trên, quẻ Đoài (Đầm) ở dưới. Đầm khoét sâu xuống thì núi bên cạnh như cao thêm. Tổn nghĩa là bớt: bớt phần dưới để đắp cho phần trên, bớt cái thừa trong mình. Quẻ không bàn chuyện mất mát, mà bàn cách bớt cho đúng chỗ, đúng lúc.
Ý nghĩa quẻ Sơn Trạch Tổn
Thoán từ: 損：有孚，元吉。无咎，可貞，利有攸往。曷之用？二簋可用享。 (Tổn: Hữu phu, nguyên cát. Vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt chi dụng? Nhị quỹ khả dụng hưởng.) Bớt đi mà có lòng thành thì rất tốt, không lỗi, giữ được lâu, lợi có việc đi tới. Dùng gì để dâng? Hai bát cơm đạm bạc cũng đủ làm lễ.
Đại tượng: 山下有澤，損；君子以懲忿窒欲。 (Sơn hạ hữu trạch, Tổn; quân tử dĩ trừng phẫn trất dục.) Dưới núi có đầm là quẻ Tổn. Người quân tử theo đó mà răn cơn giận, lấp lòng ham muốn.
Người mới đọc dễ ngại chữ Tổn, nhưng thoán từ lại toàn chữ tốt: rất tốt, không lỗi, giữ được, lợi có việc đi. Điều kiện nằm ngay ở chữ đầu, "hữu phu", có lòng thành. Bớt đi mà thật lòng thì giống như gieo hạt. Bớt vì bị ép hay để lấy tiếng thì chỉ là hao.
Câu "hai bát cơm cũng đủ dâng cúng" (nhị quỹ khả dụng hưởng) cho thấy lý của quẻ. Quỹ là đồ đựng thóc dùng khi tế; lễ đầy đủ thì bày nhiều, lễ đạm bạc chỉ hai bát. Thời Tổn thì lễ mọn mà lòng thật vẫn hơn mâm cao. Thoán truyện nói thêm: bớt hay thêm, đầy hay vơi đều phải đi cùng thời (損益盈虛，與時偕行).
Đại tượng là "trừng phẫn trất dục", răn cơn giận, lấp lòng ham. Đoài ở dưới là vui, là miệng; Cấn ở trên là dừng. Cái muốn ở dưới gặp núi chặn lại. Trong người, hai thứ đáng bớt nhất được gọi đúng tên, không chung chung: cơn giận làm hỏng việc trước mắt, lòng ham làm hao cái lâu dài.
Hình quẻ có một chi tiết ít người để ý. Tổn là quẻ Địa Thiên Thái chuyển một nét: hào dương thứ ba của quẻ dưới được đưa lên làm hào trên cùng. Vì vậy hào 3 mới nói "ba người cùng đi thì bớt một người": quẻ dưới gốc có ba nét dương, nay bớt một. Cặp đối của Tổn là Phong Lôi Ích, làm ngược lại: bớt trên thêm dưới. Đọc hai quẻ cạnh nhau là cách học Kinh Dịch dễ nhất về chữ "thời".
Sáu hào của quẻ Sơn Trạch Tổn
Đọc từ dưới lên: hào Sơ ở dưới cùng, hào Thượng trên cùng. Cửu là hào dương, Lục là hào âm.
-
Sơ Cửu · 已事遄往，无咎，酌損之。 (Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi.) Gác việc mình lại, mau đến giúp thì không lỗi, nhưng phải liệu xem nên bớt của mình bao nhiêu. Khi hào này động: Có người cần bạn giúp ngay; giúp thì nên, nhưng đặt trước giới hạn thời gian và tiền bạc để mình không kiệt.
-
Cửu Nhị · 利貞，征凶，弗損益之。 (Lợi trinh, chinh hung, phất tổn ích chi.) Giữ chính thì lợi, vội tiến thì xấu; không cần bớt mình mà vẫn làm lợi được cho người. Khi hào này động: Đừng hy sinh phần cốt lõi của mình để chiều người khác; đứng vững ở chỗ đang đứng đã là giúp.
-
Lục Tam · 三人行，則損一人；一人行，則得其友。 (Tam nhân hành, tắc tổn nhất nhân; nhất nhân hành, tắc đắc kỳ hữu.) Ba người cùng đi thì bớt đi một người; một người đi thì gặp được bạn. Khi hào này động: Trong một bộ ba đang có người thừa hoặc có người lệch hướng; thu gọn về một cặp làm thật sẽ đi nhanh hơn.
-
Lục Tứ · 損其疾，使遄有喜，无咎。 (Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, vô cữu.) Bớt được cái tật của mình thì chóng có tin vui, không lỗi. Khi hào này động: Thứ cần cắt là một thói quen của chính bạn (trì hoãn, nóng nảy, tiêu vặt); cắt sớm thì tin vui đến sớm.
-
Lục Ngũ · 或益之，十朋之龜弗克違，元吉。 (Hoặc ích chi, thập bằng chi quy phất khắc vi, nguyên cát.) Có người đem lợi đến cho, đến con rùa quý đáng mười chuỗi tiền cũng không cưỡng được, rất tốt. Khi hào này động: Bạn đã chịu bớt trước, giờ đến lúc được bù; nhận sự giúp đỡ một cách đàng hoàng, đừng khách sáo từ chối.
-
Thượng Cửu · 弗損益之，无咎，貞吉，利有攸往，得臣无家。 (Phất tổn ích chi, vô cữu, trinh cát, lợi hữu du vãng, đắc thần vô gia.) Không bớt của ai mà vẫn làm lợi cho người; không lỗi, giữ chính thì tốt, lợi có việc đi tới; được người theo về mà không phân nhà riêng. Khi hào này động: Bạn ở vị trí cho được mà không mất; làm việc chung rộng ra, người giỏi sẽ tự tìm đến góp sức.
Gặp quẻ Sơn Trạch Tổn khi hỏi về…
Công việc
Thời cắt gọn: bớt đầu việc, bớt cuộc họp, bỏ khâu thừa. Nếu bạn phải nhường phần (ngân sách, công lao) cho cấp trên hay cho dự án chung, quẻ cho rằng phần nhường ấy sẽ quay về, miễn nhường thật lòng. Hào 2 động thì ngược lại: đừng hy sinh việc chính của mình để chiều người khác.
Tình cảm
Mối quan hệ cần bớt cái tôi: bớt đòi hỏi, bớt giận dỗi, đúng như đại tượng. Hào 3 hay gặp khi hỏi chuyện tình: ba người thì thừa một. Nếu đang có người thứ ba, dù là bạn thân hay người cũ, đây là lúc nói cho rõ.
Tiền bạc, làm ăn
Chi ra trước, thu về sau. Đóng học phí, sửa nhà, trả nợ cũ đều hợp với Tổn, vì đó là bớt để nền vững. Không hợp với khoản chi để khoe hay để giữ thể diện; hai bát cơm đạm bạc là đủ.
Chờ một kết quả
Có kết quả, nhưng thường phải chịu mất một phần: giảm giá, giảm yêu cầu, đổi điều khoản. Hào 4 hoặc hào 5 động thì tin vui đến khá nhanh sau khi bạn chịu bỏ một thứ.
Ví dụ
Quẻ dưới đây lập trên app Mệnh Guru ngày 8/11/2026, tức tháng Hợi. Câu hỏi: "Mình định cắt giảm chi tiêu để trả nợ sớm. Nên bớt những khoản nào trước?", chủ đề Tài lộc. Quẻ ra Sơn Trạch Tổn, hào 3 động, biến sang Sơn Thiên Đại Súc.
Câu hỏi về chuyện bớt mà ra đúng quẻ Bớt. App cho rằng hướng cắt giảm là đúng, và chỉ ra khoản nên cắt trước. Theo cách luận Lục Hào, hỏi tiền thì Dụng Thần là hào Thê Tài, ở đây là hào 5, Tý Thủy, vượng nhờ tháng Hợi cùng hành Thủy: nguồn tiền vẫn đủ để để dành.
Cái hao nằm ở hào 3 đang động: Huynh Đệ Sửu Thổ, loại hào ứng với anh em, bạn bè, những khoản chi theo quan hệ. Hào này hóa tiến thành Thìn, tức là đang mạnh lên, và Thổ khắc Thủy, ăn vào Dụng Thần. Ngày Tuất cũng là Thổ, khắc thêm một lớp.
Hào 3 còn là hào Thế, chính người hỏi. Khoản hao vì thế không nằm đâu xa, nó đi qua tay mình. Đặt cạnh hào từ hào 3: "ba người cùng đi thì bớt một người; một người đi thì gặp được bạn". Hai lớp đọc gặp nhau gần như trùng khít: app khuyên cắt trước các khoản chi cho người thân, bạn bè, những cuộc vui không bắt buộc, đúng chỗ hào từ nói "bớt một người". Lời khuyên còn lại cũng cụ thể: tách tiền trả nợ khỏi tiền sinh hoạt, giữ khoản chi cho sức khỏe và việc làm, kiên trì trong 3 đến 6 tháng.
Ứng ở hào 6 là Quan Quỷ Dần Mộc, khắc Thế, nên app nhắc thêm áp lực công việc dễ đẩy mình chi tiêu theo cảm xúc. Quẻ biến Đại Súc là tích lại: bớt bây giờ để giữ được về sau. Bạn có thể gieo quẻ cho câu hỏi của mình để xem hào nào động.